Μεσογειακή διατροφή και Covid-19

Της Αλίκης Γεωργοπούλου*

Είναι πλέον γεγονός ότι η πανδημία του COVID-19 έχει επηρεάσει τη ζωή μας σε όλες τις εκφάνσεις της. Όλο και περισσότερες επιστημονικές μελέτες επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους στην επίδραση της διατροφής στον κίνδυνο νόσησης από SARS-COV-2, καθώς όπως έχει ήδη φανεί εδώ και χρόνια η διατροφή επηρεάζει την υγεία μας, μέσω του ανοσοποιητικού μας συστήματος. Μάλιστα φαίνεται ότι η Μεσογειακή Διατροφή έχει και εδώ να προσφέρει τα οφέλη της, καθώς οι πιο πρόσφατες μελέτες έχουν αναδείξει τη θετική της επίδραση στην πρόληψη αλλά και στη σοβαρότητα νόσησης από τον SARS-COV-2.

Τι είναι o SARS-COV-2;

Τον Δεκέμβριο του 2019 εμφανίστηκε στην Wuhan στην Κίνα ένα νέο στέλεχος κορονοϊού (SARS-COV-2) προκαλώντας οξύ αναπνευστικό σύνδρομο στους ανθρώπους (COVID-19), το οποίο συσχετίζεται με ποικίλες κλινικές, νοητικές και ψυχολογικές επιπλοκές. Ως εκ τούτου η νόσος αποτελεί πρόκληση για τα συστήματα υγείας τόσο σε εθνικό όσο και παγκόσμιο επίπεδο. Καθώς η πανδημία του COVID-19 φάνηκε να απειλεί μαζικά την ανθρώπινη υγεία, έλαβαν χώρα περιορισμοί για την μείωση της διασποράς του ιού. Ο τρόπος ζωής άλλαξε σημαντικά καθώς κρίθηκε αναγκαίο να εφαρμοστούν μέτρα προστασίας όπως η κοινωνική αποστασιοποίηση και η απομόνωση στο σπίτι.

Σχεδόν όλες οι χώρες έχουν πληγεί από τη διάδοση του SARS-COV-2, αν και υπάρχουν διαφορές στο βαθμό διάδοσης σε κάθε χώρα. Οι αιτίες για αυτό είναι ποικίλες και περιλαμβάνουν το γενετικό υπόβαθρο, τον τρόπο ζωής, το μεγαλύτερο μέσο όρο ηλικίας του πληθυσμού, συνοσηρότητες, την ατμοσφαιρική ρύπανση, τις συνήθειες καπνίσματος, την πυκνότητα του πληθυσμού και το σύστημα υγείας κάθε χώρας. Έχει επίσης φανεί ότι διαφορές στις διατροφικές συνήθειες επηρεάζουν τη διάδοση και τη σοβαρότητα της νόσου, καθώς αυτές φαίνεται να επηρεάζουν το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα.

Συμπτώματα

Ο SARS-COV-2 επηρεάζει τους ανθρώπους με διαφορετικούς τρόπους. Οι περισσότεροι ασθενείς εμφανίζουν ήπια νόσο και αναρρώνουν χωρίς να χρειαστούν νοσηλεία. Κατά μέσο όρο χρειάζονται 5-6 μέρες για να εμφανίσει κάποιος που έχει μολυνθεί τα συμπτώματα, αν και μερικές φορές τα συμπτώματα εμφανίζονται έπειτα από 14 ημέρες.

Στα πιο συνήθη συμπτώματα περιλαμβάνονται:

  • Πυρετός
  • Ξηρός βήχας
  • Κόπωση

Λιγότερο συνήθη είναι τα παρακάτω συμπτώματα:

  • Σωματικοί πόνοι
  • Ξηρός λαιμός
  • Διάρροια
  • Επιπεφυκίτιδα
  • Πονοκέφαλος
  • Απώλεια γεύσης ή όσφρησης
  • Εξάνθημα στο δέρμα

Μερικοί ασθενείς είναι πιθανό να εμφανίσουν πιο σοβαρά συμπτώματα όπως:

  • Δυσκολία στην αναπνοή
  • Πόνος στο στήθος
  • Απώλεια ομιλίας ή κίνησης

Από τι επηρεάζεται η σοβαρότητα της νόσου;

Αρκετοί είναι οι παράγοντες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κακή πρόγνωση της νόσου. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται:

  • η παχυσαρκία και ειδικά η κεντρική παχυσαρκία,
  • ο διαβήτης,
  • οι καρδιομεταβολικές νόσοι

Επίσης, η σοβαρότητα της νόσου επηρεάζεται και από κοινά υποκείμενα παθοφυσιολογικά χαρακτηριστικά όπως:

  • η χρόνια φλεγμονή,
  • η δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος,
  • το οξειδωτικό στρες,
  • η αυξημένη παραγωγή κυτοκινών,
  • η δυσλειτουργία του ενδοθηλίου

Παράλληλα η διατροφή φαίνεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην πρόγνωση της νόσου, καθώς οι κακές διατροφικές συνήθειες φαίνεται να αυξάνουν τον κίνδυνο τόσο για μόλυνση από τον SARS-COV-2 όσο και νόσο με σοβαρότερα συμπτώματα. Η υιοθέτηση ανθυγιεινής διατροφής έχει ως  αποτέλεσμα αρνητικές επιπλοκές, καθώς συμβάλει στη δημιουργία φλεγμονής και οξειδωτικού στρες, τα οποία με τη σειρά τους πιθανόν να επηρεάζουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Αντίθετα η υιοθέτηση υγιεινών διατροφικών συνηθειών είναι πολύ σημαντική κατά τη διάρκεια έξαρσης της πανδημίας, όπως άλλωστε υπογραμμίζεται και από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

Παράλληλα έχει φανεί ότι η κατανάλωση συγκεκριμένων τροφίμων, όπως τρόφιμα που έχουν υποστεί ζύμωση, βελτιώνουν την κλινική εικόνα των ασθενών, ενώ άλλα, όπως προϊόντα πλούσια σε απλά σάκχαρα, έχουν αρνητικό αντίκτυπο στην ανάρρωση των ασθενών. Επιπρόσθετα, μελέτες παρατήρησης έχουν αναδείξει ότι ελλείψεις σε μικροθρεπτικά συστατικά όπως το σελήνιο, η βιταμίνη C και η βιταμίνη D συσχετίζονται τόσο με αυξημένη πιθανότητα μόλυνσης από τον ιό αλλά και  χειρότερη πρόγνωση. Αντίθετα, μερικές κλινικές δοκιμές έχουν δείξει ότι η συμπληρωματική χορήγηση των βιταμινών C και D έχει ως αποτέλεσμα λιγότερο σοβαρά συμπτώματα και καλύτερη επιβίωση.

Πιο συγκεκριμένα, τα θρεπτικά συστατικά που φαίνεται να επηρεάζουν τη σοβαρότητα νόσησης από SARS-COV-2 σύμφωνα με την πρόσφατη βιβλιογραφία είναι τα παρακάτω:

Βιταμίνη Α

Τα καροτενοειδή ρυθμίζουν το ανοσοποιητικό σύστημα, μειώνοντας τις ελεύθερες ρίζες και τα προφλεγμονώδη μόρια. Η βιταμίνη Α βοηθά στον σχηματισμό ενός υγιούς στρώματος βλέννας και ως εκ τούτου η έλλειψή της αυξάνει τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα από λοιμώξεις του αναπνευστικού.

Βιταμίνη C

Η βιταμίνη C δρα ως αντιοξειδωτικό και ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα. Μάλιστα φαίνεται ότι εμπλέκεται στη λειτουργία και την ακεραιότητα των κυττάρων του βλεννογόνου, τη φυσιολογική λειτουργία των Τ κυττάρων και έχει αντιμικροβιακές ιδιότητες. Η βιταμίνη C μειώνει τον κίνδυνο, την σοβαρότητα και τη διάρκεια διάφορων λοιμωδών ασθενειών, ενώ η μειωμένη της συγκέντρωση συνδέεται με πνευμονία. Αντίθετα η χορήγησή της πιθανόν να προλαμβάνει και να θεραπεύει νοσήματα του αναπνευστικού. Επίσης φαίνεται ότι η βιταμίνη C μειώνει τους δείκτες θρόμβωσης σε ασθενείς υψηλού κινδύνου με καρδιαγγειακή νόσο και διαβήτη, ενώ παράλληλα μειώνει το οξειδωτικό στρες. Για τον λόγο αυτό θεωρείται ότι έχει θετική επίδραση στην αντιμετώπιση του SARS-COV-2.

Βιταμίνη D

Η βιταμίνη D φαίνεται να έχει αντιμικροβιακή και αντιοξειδωτική επίδραση και να υποστηρίζει το ανοσοποιητικό σύστημα ενάντια σε λοιμώξεις του αναπνευστικού. Σε μια πρόσφατη ευρωπαϊκή μελέτη φάνηκε ότι υπάρχει αντίστροφη σχέση μεταξύ των επιπέδων βιταμίνης D και του αριθμού ασθενών με COVID-19, καθώς σε ασθενείς που βρέθηκαν θετικοί στον κορονοϊό ή που χρειάστηκε να νοσηλευτούν βρέθηκαν χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D. Για το λόγο αυτό τα επίπεδα της βιταμίνης D έχουν συνδεθεί με τη σοβαρότητα νόσησης από COVID-19.

Βιταμίνη Ε

Η βιταμίνη Ε λειτουργεί ως αντιοξειδωτικό και βοηθά τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, καθώς φαίνεται ότι προστατεύει τις μεμβράνες των κυττάρων του ανοσοποιητικού. Σε περιπτώσεις μόλυνσης από γρίπη, τα επίπεδα βιταμίνης Ε στους πνεύμονες μειώνονται, ενώ η συμπληρωματική της χορήγηση μειώνει τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της νόσου. Πρόσφατα μάλιστα έχει χρησιμοποιηθεί ένας συνδυασμός βιταμινών Ε και C για την ανακούφιση των καρδιακών τραυματισμών σε σοβαρά ασθενείς με COVID-19.

Σελήνιο

Το σελήνιο φαίνεται να επιδρά στην πρόληψη της COVID-19, καθώς μπορεί να εμποδίσει τον ιό να εισέλθει μέσα στο κύτταρο. Επίσης έχει αντιοξειδωτική δράση και η έλλειψή του έχει συνδεθεί με αύξηση φλεγμονωδών μορίων.  Τα επίπεδα σεληνίου σε νοσηλευόμενους ασθενείς με COVID-19 έχουν βρεθεί χαμηλά, γεγονός που αναδεικνύει τη σχέση του σεληνίου με το ανοσοποιητικό σύστημα. Αντίθετα τα υψηλά επίπεδα σεληνίου έχουν συνδεθεί με γρηγορότερη ανάρρωση από COVID-19.

Ω-3 λιπαρά οξέα

Τα Ω-3 λιπαρά οξέα φαίνεται να έχουν αντιφλεγμονώδη και αντιθρομβωτικά αποτελέσματα και ίσως να εμπλέκονται στην είσοδο του ιού στα κύτταρα και την αναπαραγωγή του.

Ψευδάργυρος

Ο ψευδάργυρος φαίνεται να συμβάλει στη διατήρηση της ακεραιότητας των κυττάρων του βλεννογόνου, ενώ έχει αντιμικροβιακές, αντιφλεγμονώδεις και αντιοξειδωτικές ιδιότητες. Επίσης έχει φανεί ότι παρεμποδίζει τη δράση και την αναπαραγωγή του ιού. Η έλλειψη ψευδαργύρου δύναται να αυξήσει τις πιθανότητες για νόσηση από διάφορες λοιμώξεις, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που επηρεάζουν το αναπνευστικό σύστημα.

Τι εννοούμε με τον όρο Μεσογειακή Διατροφή;

Η Μεσογειακή Διατροφή είναι ένα διατροφικό πρότυπο πλούσιο σε φυτικά τρόφιμα όπως:

  • Φρούτα
  • Λαχανικά
  • Δημητριακά
  • Όσπρια
  • Ξηρούς καρπούς
  • Ελιές και ελαιόλαδο

Το ελαιόλαδο αποτελεί την κύρια πηγή λιπαρών οξέων στη Μεσογειακή Διατροφή. Παράλληλα υπάρχει υψηλή προς μέτρια κατανάλωση ψαριού και θαλασσινών (≥2 μερίδες/εβδομάδα), μέτρια κατανάλωση αυγών (2-4/εβδομάδα), πουλερικών (2 μερίδες/εβδομάδα) και καθημερινή κατανάλωση γαλακτοκομικών προϊόντων. Η πρόσληψη κόκκινου κρέατος είναι χαμηλή (<2 μερίδες/εβδομάδα), όπως επίσης και του επεξεργασμένου κρέατος (≤1 μερίδα/εβδομάδα) και των γλυκών (≤2 μερίδες/εβδομάδα). Το αλκοόλ καταναλώνεται σε μέτριες ποσότητες και κυρίως με τη μορφή κρασιού κατά τη διάρκεια των γευμάτων.

Αυτός ο συνδυασμός διαιτητικών συνηθειών έχει ως αποτέλεσμα την υψηλή πρόσληψη θρεπτικών συστατικών με αντιφλεγμονώδη, αντιοξειδωτική και ανοσορυθμιστική δράση, όπως οι διαιτητικές ίνες, τα ακόρεστα λιπαρά οξέα, τα ωμέγα-3 πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, διάφορες βιταμίνες, ιχνοστοιχεία και πολλά φυτοχημικά, όπως οι πολυφαινόλες και τα φλαβονοειδή, τα οποία φαίνεται να έχουν θετική επίδραση ενάντια στις καρδιαγγειακές και μεταβολικές διαταραχές, εξαιτίας των αντιοξειδωτικών, αντιφλεγμονωδών και αντιθρομβωτικών τους ιδιοτήτων τους. Μεταναλύσεις έχουν αναδείξει την αντίστροφη σχέση προσκόλλησης στη Μεσογειακή Διατροφή και του κινδύνου για θάνατο από κάθε αιτία, του κινδύνου για καρδιαγγειακές νόσους, για καρκίνο, αλλά και για νευροεκφυλιστικές νόσους. Επίσης, έχει φανεί ότι η προσκόλληση στην Μεσογειακή Διατροφή μειώνει την φλεγμονή (καθώς μειώνει την C αντιδρώσα πρωτεΐνη,CRP, και τις προφλεγμονώδεις κυτοκίνες), όπως επίσης μειώνει και τον κίνδυνο για λοιμώξεις του αναπνευστικού και για σήψη.

Επίδραση Μεσογειακής Διατροφής στον κίνδυνο νόσησης από SARS-COV-2

Τίθεται λοιπόν το ερώτημα αν η προσκόλληση στη Μεσογειακή Διατροφή θα μπορούσε να μειώσει τον κίνδυνο για νόσηση από SARS-COV-2. Γενικότερα η υψηλή προσκόλληση στη Μεσογειακή Διατροφή έχει συσχετιστεί με μειωμένο κίνδυνο για νόσηση από διάφορες λοιμώξεις, όπως επίσης και με μικρότερο κίνδυνο για σήψη σε ενήλικες και καλύτερη ανάρρωση σε παιδιά από κρυολογήματα και από συχνές φλεγμονώδεις επιπλοκές. Όντως σε πρόσφατη μελέτη φάνηκε ότι η προσκόλληση στη Μεσογειακή Διατροφή συσχετίζεται αρνητικά τόσο με τον κίνδυνο νόσησης από SARS-COV-2 όσο και με τους θανάτους που σχετίζονται με αυτόν.

Πρόσφατες μελέτες έχουν αναδείξει, επίσης, ότι η προσκόλληση στη Μεσογειακή Διατροφή ίσως θα μπορούσε να δράσει ευεργετικά σε χρόνιες νόσους που φαίνεται ότι αυξάνουν τον κίνδυνο για τη λοίμωξη με COVID-19, όπως ο διαβήτης, οι καρδιαγγειακές νόσοι και η παχυσαρκία. Πληθώρα επιδημιολογικών μελετών έχει αναδείξει τα οφέλη της προσκόλλησης στη Μεσογειακή Διατροφή όσον αφορά τη ρύθμιση του βάρους και τον κίνδυνο για ανάπτυξη παχυσαρκίας και μεταβολικών νοσημάτων. Η υπερβολική εναπόθεση λίπους είναι ένας γνωστός παράγοντας κινδύνου για ανάπτυξη σοβαρής νόσου και θνησιμότητας σε ασθενείς με λοίμωξη από SARS-COV-2 και ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους. Ως εκ τούτου η προσκόλληση στη Μεσογειακή Διατροφή μπορεί να έχει θετική επίδραση έναντι στη λοίμωξη από SARS-COV-2, μέσω της θετικής της επίδρασης στη ρύθμιση του σωματικού βάρους.

Παράλληλα μια Ιταλική μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2021 ανέδειξε ότι όσοι νόσησαν από COVID-19, είχαν μικρότερη προσκόλληση στην Μεσογειακή Διατροφή, καθώς κατανάλωναν λιγότερα φρούτα, λαχανικά, δημητριακά και ελαιόλαδο. Μάλιστα φάνηκε ότι ο κίνδυνος για νόσο σχετίζεται αντίστροφα με την κατανάλωση δημητριακών (αν και δε διευκρινίστηκε ο τύπος των δημητριακών, δηλαδή αν ήταν ολικής άλεσης ή επεξεργασμένα). Όντως τα δημητριακά φαίνεται να ρυθμίζουν το ανοσοποιητικό σύστημα, επηρεάζοντας την παραγωγή ιντερλευκίνης-10, ενώ οι πολυφαινόλες που περιέχουν ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα και ρυθμίζουν τη λειτουργία της εντερικής μικροχλωρίδας. Γνωρίζουμε ήδη από παλαιότερες επιδημιολογικές μελέτες ότι η κατανάλωση δημητριακών ολικής άλεσης συσχετίζεται με μειωμένο κίνδυνο για ανάπτυξη χρόνιων νόσων όπως ο διαβήτης τύπου 2, τα καρδιαγγειακά νοσήματα, η παχυσαρκία και μερικοί τύποι καρκίνων. Επιπλέον έχει φανεί ότι η κατανάλωση δημητριακών ολικής άλεσης βελτιώνει την αντίσταση στην ινσουλίνη, τα επίπεδα λιπιδίων στο αίμα και τους δείκτες φλεγμονής, λόγω της περιεκτικότητάς τους σε διαιτητικές ίνες, μαγνήσιο, βεταΐνη και πολυφαινόλες. 

Επίδραση Μεσογειακής Διατροφής στην σοβαρότητα νόσησης από SARS-COV-2

Στην ίδια μελέτη φάνηκε επίσης ότι οι ενήλικες που χρειάστηκαν νοσηλεία ήταν σημαντικά πιο μεγάλοι στην ηλικία(καθώς στους συγκεκριμένους ασθενείς το ανοσοποιητικό σύστημα είναι πιο εξασθενημένο), ενώ παράλληλα δήλωσαν χειρότερες διατροφικές συνήθειες. Όπως ήδη αναφέρθηκε η προσκόλληση στη Μεσογειακή Διατροφή έχει θετική επίδραση στις καρδιομεταβολικές νόσους, όπως ο διαβήτης που προδιαθέτει για λοίμωξη από COVID-19, ενώ λόγο των αντιοξειδωτικών, αντιφλεγμονωδών και αντιμικροβιακών της ιδιοτήτων της, καθίσταται ιδανική για τη μείωση της σοβαρότητας της λοίμωξης από COVID-19.

Κορεσμένα λιπαρά οξέα

Η σοβαρότητα της νόσου συσχετίστηκε επίσης και με μεγαλύτερη πρόσληψη κορεσμένων λιπαρών οξέων. Οι ασυμπτωματικοί ασθενείς με λοίμωξη από SARS-COV-2 δήλωσαν χαμηλότερη πρόσληψη κορεσμένων λιπαρών οξέων σε σχέση με τους συμπτωματικούς. Παράλληλα και άλλες μελέτες έχουν αναδείξει ότι υπάρχει συσχέτιση μεταξύ της διαιτητικής πρόσληψης κορεσμένων λιπαρών οξέων και της χρόνιας χαμηλού βαθμού φλεγμονής, η οποία είναι συχνή σε άτομα με παχυσαρκία και διαβήτη τύπου 2. Η φλεγμονή στα συγκεκριμένα άτομα φαίνεται να επηρεάζει την σοβαρότητα νόσησης από SARS-COV-2. Επιπρόσθετα η μεγάλη κατανάλωση κορεσμένων λιπαρών οξέων ίσως επηρεάζει την σύσταση της εντερικής μικροχλωρίδας και ενισχύει την εντερική δυσβίωση. Ως εκ τούτου ενισχύεται η εντερική διαπερατότητα, οδηγώντας σε περαιτέρω χρόνια φλεγμονή, αντίσταση στην ινσουλίνη, υπερπλασία του λιπώδους ιστού και μειωμένη λειτουργία των παγκρεατικών β-κυττάρων.

Πολυφαινόλες

Πρόσφατες έρευνες επίσης έχουν δείξει ότι οι πολυφαινόλες (βασικό στοιχείο της Μεσογειακής Διατροφής) βοηθούν στην απόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος, ενώ επίσης μειώνουν τη φλεγμονή των ιστών και ενισχύουν τη μεταβολική και καρδιοαγγειακή υγεία. Αυτά τα ευεργετικά αποτελέσματα φαίνεται να ασκούνται μέσω της μείωσης των επιπέδων των προφλεγμονωδών κυτοκινών όπως η ιντερλευκίνη-6.

Σκόρδο, φασκόμηλο, ελαιόλαδο

Παράλληλα διάφορα φυσικά προϊόντα, που καταναλώνονται στα πλαίσια της Μεσογειακής Διατροφής, όπως το σκόρδο, το φασκόμηλο και το ελαιόλαδο έχουν προταθεί ως επιπρόσθετα μέτρα για την πρόληψη και τη θεραπεία του COVID-19. Ιδιαίτερα, όσον αφορά το ελαιόλαδο περιέχει μονοακόρεστα λιπαρά οξέα και διάφορα συστατικά με αντιοξειδωτική και αντιθρομβωτική δράση, όπως οι πολυφαινόλες.

Ψάρια, γαλακτοκομικά, μέλι

Επίσης τα ψάρια, το γιαούρτι, το γάλα καθώς και το μέλι φαίνεται να ενισχύουν τον οργανισμό έναντι του κορονοϊού. Συγκεκριμένα τα ψάρια, που είναι πλούσια σε Ω-3 λιπαρά οξέα, έχουν αντιφλεγμονώδεις και αντιθρομβωτικές ιδιότητες, οι οποίες φαίνεται να είναι ωφέλιμες για το αναπνευστικό σύστημα. Τα γαλακτοκομικά είναι πλούσια σε βιταμίνη D, η οποία, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, ενισχύει τον οργανισμό στην καταπολέμηση του SARS-COV-2. Τέλος το μέλι έχει αντιβακτηριακές ιδιότητες καθώς είναι πλούσιο σε φαινολικές ενώσεις. Μάλιστα έχει προταθεί ότι έχει θετικά οφέλη κατά της πανδημίας του COVID-19 καθώς περιέχει έξι συστατικά που λειτουργούν ως αναστολείς της κύριας πρωτεάσης του SARS-COV-2.

Πώς έχει επηρεάσει ο εγκλεισμός τις διατροφικές συνήθειες και τον τρόπο ζωής μας;

Όπως θα ήταν αναμενόμενο οι περιορισμοί στην καθημερινή μας ζωή, ο εγκλεισμός, αλλά και οι ψυχολογικές συνέπειες όλων αυτών έχουν ως αποτέλεσμα την υιοθέτηση ανθυγιεινών διατροφικών συνηθειών, συμπεριλαμβάνοντας ανθυγιεινές επιλογές τροφίμων, μείωση στην προσκόλληση στη Μεσογειακή Διατροφή καθώς και μείωση της σωματικής δραστηριότητας καθημερινά. Μάλιστα μια μεγάλη μελέτη που διεξήχθη σε Ιταλικό πληθυσμό έδειξε ότι ο εγκλεισμός είχε ως συνέπεια το 35,8% του δείγματος να καταναλώνει λιγότερο υγιεινά τρόφιμα, ενώ παράλληλα το 48,6% δήλωσε ότι αύξησε το σωματικό του βάρος. Παράλληλα φάνηκε ότι στις περιοχές που η προσκόλληση στην Μεσογειακή Διατροφή ήταν μεγαλύτερη ο Δείκτης Μάζας Σώματος ήταν μικρότερος.

Συμπερασματικά, φαίνεται ότι η υιοθέτηση υγιεινών συνηθειών και η προσκόλληση στη Μεσογειακή Διατροφή ενισχύουν το ανοσοποιητικό μας σύστημα και μειώνουν τον κίνδυνο νόσησης από SARS-COV-2, ενώ παράλληλα βοηθούν και στη καλύτερη πρόγνωση της νόσου. Επομένως, τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή (αν ήδη δεν το έχουμε κάνει) να αλλάξουμε διατροφικές συνήθειες και τρόπο ζωής!

Διαβάστε επίσης: Πώς επηρεάστηκαν παγκοσμίως οι αθλητικές επιδόσεις την εποχή του Covid-19 

* Η Αλίκη Γεωργοπούλου είναι Διαιτολόγος – Διατροφολόγος, πτυχιούχος του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου με μεταπτυχιακή εκπαίδευση στην Κλινική Διατροφή. Πραγματοποιεί κατ΄ οίκων συνεδρίες στην περιοχή της Αθήνας. Το άρθρο της δημοσιεύτηκε στο www.mednutrition.gr

Ακολουθήστε το Run 'n Fun στο Google News

Previous ArticleNext Article

Διατροφή: Έτσι θα ενισχύσετε το ανοσοποιητικό σας

Της Εύας Τσάκου & του Παναγιώτη Βαραγιάννη

Μήπως είστε από τους ανθρώπους που αρρωσταίνουν εύκολα, με το που θα κάνει την εμφάνισή της η πρώτη γρίπη του φθινοπώρου; Αυτό ίσως οφείλεται στο ότι το ανοσοποιητικό σας σύστημα χρειάζεται ενίσχυση!

Το ανοσοποιητικό σύστημα αποτελεί την άμυνα του οργανισμού μας απέναντι στους παθογόνους εισβολείς, καθώς και τα «στρατεύματα» που αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά αυτή την εισβολή. Όταν δε λειτουργεί αποτελεσματικά αυτός ο μηχανισμός και εισέλθει κάποιος παθογόνος μικροοργανισμός, τότε είναι που αρρωσταίνουμε.

Από ποιους παράγοντες επηρεάζεται το ανοσοποιητικό;

Πώς όμως θα χτίσετε ένα ισχυρό ανοσοποιητικό; Η αποτελεσματική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος εξαρτάται από πολλούς διαφορετικούς παράγοντες, όπως:

  • η διατροφή
  • η άσκηση
  • ο ύπνος
  • το στρες
  • η έκθεση σε επιβαρυμένο περιβάλλον κ.ά.

Συνεπώς, χρειάζεται να είναι όσο το δυνατόν ρυθμισμένοι όλοι ή έστω οι περισσότεροι παράγοντες που το επηρεάζουν.

Πώς σχετίζεται το ανοσοποιητικό με τη διατροφή;

Το ανοσοποιητικό είναι ένα ολόκληρο σύστημα άμυνας και αντιμετώπισης που επηρεάζεται από αρκετές βιταμίνες, οι οποίες ενισχύουν τη λειτουργία του. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί είτε αυξάνοντας την αντιοξειδωτική προστασία του οργανισμού μας και την προστασία των κυττάρων, είτε δρώντας σε παράγοντες που σχετίζονται με τη φλεγμονή, είτε ακόμα και ενεργοποιώντας κύτταρα του ανοσοποιητικού. Παρακάτω παραθέτω τις βιταμίνες που έχει φανεί ότι είναι απαραίτητες για την άμυνά σας και οι οποίες δεν πρέπει να λείπουν από την καθημερινή σας διατροφή!

Βιταμίνη Α

Η έλλειψη βιταμίνης Α επηρεάζει τον αριθμό των «μαχητών» του ανοσοποιητικού συστήματος, των Τ και Β-λεμφοκυττάρων δηλαδή, ενώ μειώνει τη δραστικότητα άλλων κυττάρων, με αποτέλεσμα ένα ασθενές ανοσοποιητικό. Μέσω της διατροφής, μπορείτε να την προσλάβετε από τα καρότα, το παντζάρι, τις πατάτες, το συκώτι, το τυρί και τα βερίκοκα.

Βιταμίνες Β

Οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β συμμετέχουν σε περισσότερες από 100 ενζυμικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στον οργανισμό μας, πολλές από τις οποίες σχετίζονται με το ανοσοποιητικό και τη φλεγμονή. Η πιο μελετημένη βιταμίνη Β σε σχέση με το ανοσοποιητικό, είναι η Β6, της οποίας η πρόσληψη από τη διατροφή και από συμπλήρωμα φαίνεται να αυξάνει την παραγωγή μεταβολιτών που ρυθμίζουν την απόκριση του ανοσοποιητικού. Μέσω της διατροφής, θα την προσλάβετε από τρόφιμα, όπως το κοτόπουλο, το κρέας, το ψάρι, τα φασόλια, οι φακές και τα δημητριακά ολικής άλεσης. Καλό είναι να επιλέξετε και ένα συμπλήρωμα βιταμινών Β τους μήνες που βρίσκονται σε έξαρση τα κρυολογήματα για επιπλέον προστασία!

Βιταμίνη C

Πολύ σημαντική αντιοξειδωτική βιταμίνη, η οποία έχει συσχετισθεί στο μυαλό πολλών με την ενίσχυση του ανοσοποιητικού. Έρευνες έχουν δείξει ότι μπορεί να μειώσει λίγο τη διάρκεια και τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων του κοινού κρυολογήματος. Καθημερινά χρειάζεται να λαμβάνετε 90mg βιταμίνης C εάν είστε άντρας ή 75mg εάν είστε γυναίκα και τα τρόφιμα που την περιέχουν είναι η ασερόλα, τα εσπεριδοειδή, τα πράσινα λαχανικά όπως οι πιπεριές και το μπρόκολο, καθώς και οι τομάτες. Εναλλακτικά, μπορείτε να φτάσετε την απαιτούμενη ποσότητα λαμβάνοντας ένα συμπλήρωμα βιταμίνης C.

Βιταμίνη D

Είναι γνωστή ως η βιταμίνη του ήλιου και τα τελευταία χρόνια έχει μελετηθεί και επιβεβαιωθεί η δράση της σε αμέτρητες λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού! Σχετίζεται με το ανοσοποιητικό σύστημα με διάφορους τρόπους: συμμετέχει στην καταπολέμηση της φλεγμονής μέσω της αλληλεπίδρασής της με τα μακροφάγα και άλλα κύτταρα του ανοσοποιητικού και συμβάλλει στην ενεργοποίηση των Τ-κυττάρων που καταστέλουν τον εισβολέα. Η μεγαλύτερη ποσότητά της συντίθεται στο δέρμα μας από τον ήλιο, κατά την έκθεσή μας σε αυτόν, όμως η χρήση συμπληρώματος έχει κερδίσει μεγάλο έδαφος και κρίνεται σε πολλές περιπτώσεις απαραίτητη.

Βιταμίνη C: Απαραίτητη για τους δρομείς, ποια τρόφιμα έχουν την περισσότερη

Βιταμίνη Ε

Ισχυρή αντιοξειδωτική βιταμίνη, η οποία προστατεύει τα κύτταρα του ανθρώπινου οργανισμού από τις ελεύθερες ρίζες και της οποίας η έλλειψη έχει συσχετισθεί με ευπάθεια σε ορισμένες λοιμώξεις. Τρόφιμα πλούσια σε βιταμίνη Ε είναι το ελαιόλαδο, η μαλακή φυτική μαργαρίνη, οι ξηροί καρποί και τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, όπως το σπανάκι.

Συνένζυμο Q10

Το συνένζυμο Q10 είναι αντιοξειδωτικό διατροφικό στοιχείο, το οποίο εξουδετερώνει τις ελεύθερες ρίζες, μας δίνει ενέργεια και ενισχύει τη δράση του ανοσοποιητικού, καθώς οι ιστοί και τα κύτταρα του εμπλέκονται στην άμυνα του οργανισμού μας χρειάζονται την επάρκεια αυτού του συνενζύμου για να λειτουργήσουν αποδοτικά. Μπορείτε να το βρείτε με τη μορφή συμπληρώματος, είτε να το προσλάβετε από τη διατροφή μέσα από την κατανάλωση λιπαρών ψαριών, όπως ο σολομός και ο τόνος, καθώς και ολικής άλεσης δημητριακών.

Δώστε βάση σε αυτές τις βιταμίνες και το συνένζυμο Q10 για την ενίσχυση του ανοσοποιητικού σας, ώστε να αποφύγετε τα κρυολογήματα που σας ταλαιπωρούν. Μην ξεχνάτε ότι όλα στη φύση δρουν συνεργιστικά, που σημαίνει ότι και οι βιταμίνες χρειάζονται η μία την άλλη για να επιφέρουν το μέγιστο όφελος στον οργανισμό μας, καθώς η έλλειψη της μίας μπορεί να οδηγήσει και σε έλλειψη λόγω μειωμένης απορρόφηση της άλλης. Θωρακίστε λοιπόν, τον οργανισμό σας φυσικά και ολοκληρωμένα!

Συμβουλές για την ενίσχυση του ανοσοποιητικού

Κάποιες γενικές αρχές υγιεινής και διατροφής είναι σημαντικό να εφαρμόζονται για τη γενικότερη υγεία του οργανισμού. Ας δούμε λοιπόν, ποια βήματα μπορείτε να ακολουθήσετε σαν γενικές οδηγίες, ώστε να δώσετε εφόδια στο ανοσοποιητικό σας και να αποφύγετε τα συχνά κρυολογήματα.

Συμπληρώματα Διατροφής: Γιατί και για ποιους;

Διατροφή πλούσια σε αντιοξειδωτικά

Μία διατροφή πλούσια σε αντιοξειδωτικές ουσίες, βιταμίνες και ιχνοστοιχεία μπορεί να ενισχύσει το ανοσοποιητικό. Τα αντιοξειδωτικά βοηθούν στην καταπολέμηση των ελεύθερων ριζών, οι οποίες είναι φυσικά προϊόντα του μεταβολισμού και οδηγούν στη φθορά των αρτηριών. Παράγονται επίσης με την έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία, τον καπνό και τη μόλυνση της ατμόσφαιρας. Τα πιο γνωστά αντιοξειδωτικά είναι η βιταμίνη Α, η βιταμίνη C, η βιταμίνη E, το β-καροτένιο και το σελήνιο. Αυτά βρίσκονται στα φρούτα και λαχανικά έντονου χρώματος, όπως τα μούρα, τα βατόμουρα, οι φράουλες, τα κεράσια, τα ρόδια, το σπανάκι, το μπρόκολο, στα όσπρια, στα προϊόντα και δημητριακά ολικής άλεσης, στα βότανα και στους ξηρούς καρπόυς

Υγιές σωματικό βάρος

Το υπερβάλλον σωματικό βάρος έχει σχετισθεί με το κίνδυνο εμφάνισης πληθώρας ασθενειών, όπως τα καρδιαγγειακά, ο διαβήτης τύπου 2, η υπέρταση, κάποιες μορφές καρκίνου κ.ά. Υπάρχει η ερευνητική υπόθεση ότι ο αυξημένος αριθμός λιποειδών κυττάρων οδηγεί σε απελευθέρωση κάποιων προ-φλεγμονωδών ουσιών στο σώμα και τελικά σε χρόνια φλεγμονή. Όσο στο σώμα υπάρχουν φλεγμονές, τόσο πιο ασθενής είναι η άμυνά του. Η διατήρηση ενός υγιούς σωματικού βάρους, αναλόγως του ύψους και της ηλικίας του ατόμου είναι σημαντική στη μάχη κατά των ασθενειών.

Καλή ποιότητα πρωτεΐνης

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι για την κατασκευή αποτελεσματικών αντισωμάτων το ανοσοποιητικό σύστημα χρειάζεται καλής ποιότητας πρωτεΐνη. Το κοτόπουλο, η γαλοπούλα, τα αυγά, το ψάρι, τα γαλακτοκομικά χαμηλών λιπαρών, τα όσπρια και οι ξηροί καρποί περιέχουν υψηλής διατροφικής αξίας πρωτεΐνη  που ενισχύουν την πρώτη γραμμή άμυνας του οργανισμού.

Καθημερινή πρόσληψη νερού

Επιπρόσθετα, η καθημερινή επαρκής πρόσληψη νερού τουλάχιστον 1 λίτρου (ή ανάλογα προσαρμοσμένο στις ανάγκες του κάθε οργανισμού), συμβάλλει στην σωστή ενυδάτωση, η οποία με τη σειρά της συνεισφέρει στην ενδυνάμωση του ανοσοποιητικού συστήματος.

Αλκοόλ με μέτρο

Έρευνα του πανεπιστημίου του Brown έδειξε ότι η αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ είναι τοξική για κάποια από τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές μολύνσεις, λόγω της μειωμένης άμυνας καθώς και αυξημένη ευαισθησία στο κρύο και τις ιώσεις.

Συμπληρώματα βιταμινών

Υπάρχει η υπόθεση ότι τα συμπληρώματα βιταμινών ενισχύουν την άμυνα του οργανισμού. Όταν κάποιος δεν συμπληρώνει τη συνιστώμενη ποσότητα φρούτων και λαχανικών καθημερινά ή ακόμα και αν δεν έχει ποικιλία στη διατροφή του, μπορεί να συμπληρώσει τα στοιχεία που του λείπουν, μέσω κάποιας καλής πολυβιταμίνης. Όμως δεν έχει ακόμα προσδιοριστεί ποιά ποσότητα των βιταμινών είναι αποτελεσματική για την ενίσχυση του ανοσοποιητικού. Ακόμη και οι έρευνες για το ρόλο της βιταμίνης C στην πρόληψη, αλλά και στην αντιμετώπιση του κρυολογήματος δεν έχουν καταλήξει σε κάποιο συμπέρασμα.

Τα «φάρμακα» της φύσης

Κάποια βότανα όπως η αλόη, η Echinacea, το σκόρδο, το ginseng και η γλυκόρριζα έχουν κεντρίσει το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας. Χρειάζονται περισσότερες έρευνες, ώστε να υπάρξει κάποια σαφής οδηγία σχετικά με την κατανάλωσή τους.

Τι πρέπει να φάτε μετά το τρέξιμο για να πετύχετε απώλεια βάρους

Συχνή άσκηση

Η συχνή φυσική δραστηριότητα είναι ένας από τους πυλώνες της υγείας! Η τακτική άσκηση για 20-30 λεπτά, 3 φορές την εβδομάδα, βοηθά στην πρόληψη πλήθους νοσημάτων. Αυξάνει τον αριθμό των λευκοκυττάρων που είναι στην πρώτη γραμμή της άμυνας, βοηθάει στη καλή λειτουργία του κυκλοφορικού συστήματος και έχει συσχετισθεί με την αυξημένη παραγωγή ενδορφινών, ορμονών που αυξάνουν το αίσθημα της ευεξίας.

Σβήστε το τσιγάρο!

Το κάπνισμα αυξάνει τα αναπνευστικά προβλήματα και πυροδοτεί την εμφάνιση φλεγμονών και όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, όταν ένα σώμα φλεγμαίνει, είναι ευπαθές.

Κοιμάστε αρκετά;

Τα άτομα που κοιμούνται λιγότερες από 7 ώρες καθημερινά είναι πιο πιθανό να κρυολογήσουν, σε σχέση με εκείνα που κοιμούνται τουλάχιστον ένα 8ωρο. Η έλλειψη ύπνου προκαλεί στρες στον οργανισμό και υποβαθμίζει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού.

Διώξτε το στρες

Ενώ το στρες που διαρκεί λίγο, μπορεί να ενισχύσει πρόσκαιρα το ανοσοποιητικό μας σύστημα, το παρατεταμένο ψυχολογικό στρες κάνει το αντίθετο! Εκθέτει τον οργανισμό σε αυξημένες ποσότητες κορτιζόλης και αδρεναλίνης, οι οποίες υποβαθμίζουν το ανοσοποιητικό και κάνουν τον οργανισμό ευαίσθητο σε κρυολογήματα.

Γίνετε πιο κοινωνικοί

Ο καλός κοινωνικός περίγυρος βοηθάει την σωματική και ψυχική υγεία, όπως και το ανοσοποιητικό μας σύστημα. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα άτομα που νιώθουν καλά με τον περίγυρό τους έχουν πιο ισχυρό ανοσοποιητικό σύστημα από τους πιο μοναχικούς ανθρώπους.

Χαμογελάστε!

Το γέλιο μειώνει τα επίπεδα ορμονών του στρες και αυξάνει τον αριθμό των λευκοκυττάρων που βοηθούν στην άμυνα. Άρα να χαμογελάτε όσο πιο συχνά μπορείτε!

Καθαριότητα και υγιεινή

Είναι σημαντικό να τηρούνται καθημερινά οι κανόνες καθαριότητας και υγιεινής όπως το καλό πλύσιμο των χεριών, όταν μπαίνουμε στο σπίτι και μετά τις χρηματικές συναλλαγές. Όμως η «μικορβιοφοβία» οδηγεί κάποιους στο να το παρακάνουν και να δημιουργούν έτσι ένα αποστειρωμένο περιβάλλον, με αποτέλεσμα να σκοτώνουν και μικρόβια σημαντικά για τον οργανισμό τους και τελικά να αυξάνουν τις πιθανότητες φλεγμονής.

Διαβάστε επίσης: Οι χειμερινές προπονήσεις προστατεύουν από τη γρίπη και τα κρυολογήματα

* Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο mednutrition.gr

Ακολουθήστε το Run 'n Fun στο Google News

Επτά τροφές που δεν… χορταίνουν οι μύες μας!

Της Eύας Σταυρίδη*
Η διατροφή είναι ισχυρός σύμμαχος σε μία προσπάθεια ενίσχυσης ή διατήρησης της μυϊκής μάζας, καθώς υπάρχουν τροφές που ευνοούν και βοηθούν την ανάπτυξη του μυϊκού ιστού.

Φρούτα και λαχανικά

Τα φρούτα και τα λαχανικά αποτελούν σημαντικό παράγοντα για την ενδυνάμωση του μυϊκού ιστού, καθώς περιέχουν βιταμίνες, όπως η βιταμίνη C των εσπεριδοειδών και ιχνοστοιχεία, όπως ο σίδηρος από το σπανάκι, σημαντικά για την ανάπτυξη των μυών. Ταυτόχρονα, έχουν αυξημένη περιεκτικότητα σε νερό, κάτι που βοηθά στη σωστή ενυδάτωση των μυών, ειδικά εάν αναλογιστούμε ότι οι μύες αποτελούνται σε μεγάλο ποσοστό από νερό.
Γαλακτοκομικά χαμηλών λιπαρών
Τα γαλακτοκομικά προϊόντα έχουν αυξημένη περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη υψηλή βιολογικής αξίας, ενισχύοντας έτσι την ανάπλαση των μυών. Επιπλέον, διαθέτουν ασβέστιο και βιταμίνη D , που είναι γνωστά για τη αναγκαιότητά τους στη σκελετική αλλά και μυϊκή υγεία. Καταναλώνοντας, λοιπόν, γαλακτοκομικά προϊόντα χαμηλών λιπαρών μπορούμε να αποκομίσουμε όλα τα οφέλη που προσφέρει το γάλα και το γιαούρτι, ελαττώνοντας παράλληλα την πρόσληψη των λιπαρών του.
Άπαχο κόκκινο κρέας
Μπορεί η αυξημένη κατανάλωση κόκκινου κρέατος να έχει συσχετισθεί με διάφορες ασθένειες, αλλά για τους ανθρώπινους μύες το άπαχο κόκκινο κρέας είναι δώρο. Αν αφαιρέσουμε το λίπος, το κρέας αποτελεί σχεδόν αποκλειστικά πρωτεΐνη υψηλής βιολογικής αξίας, που διαθέτει όλα τα αμινοξέα (τα επιμέρους συστατικά από τα οποία αποτελούνται οι πρωτεϊνες), αυτά που συνθέτει ο οργανισμός, αλλά και αυτά που δεν μπορεί να συνθέσει. Ας μην ξεχνάμε ότι, το κόκκινο κρέας είναι πλούσια πηγή σιδήρου, απαραίτητο για την μεταφορά του οξυγόνου στους ιστούς των μυών.
Σκούρο μέρος κοτόπουλου
Όπως και το κόκκινο κρέας, έτσι και το κοτόπουλο περιέχει σίδηρο, που είναι απαραίτητος για τη βέλτιστη λειτουργία των μυών. Αξιοσημείωτο είναι πως το σκούρο κρέας από το κοτόπουλο, όπως το μπούτι, περιέχει μέχρι και 25% περισσότερο σίδηρο και ψευδάργυρο, συγκριτικά με την περιεκτικότητα του λευκού μέρους, όπως το στήθος.

Η πρωτεΐνη στα αυγά και το δίλημμα κρόκος ή ασπράδι;

Αυγά
Δεν είναι τυχαίο που το αυγό είναι μια δημοφιλής τροφή για τους αθλητές του body building. Στην πραγματικότητα, το ασπράδι του αυγού περιέχει πρωτεΐνη υψηλής βιολογικής αξίας, απαραίτητη για την αύξηση του μυϊκού όγκου. Από την άλλη μεριά, ο κρόκος περιέχει κατά κύριο λόγο πολυακόρεστα λιπαρά και Ω-3, ευεργετικά για τον ανθρώπινο οργανισμό, καθιστώντας το αβγό μία θρεπτικότατη τροφή για το μυϊκό σύστημα.
Ξηροί καρποί
Οι ξηροί καρποί, είτε ωμοί είτε ψημένοι, περιέχουν μονοακόρεστα και πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, τα λεγόμενα «καλά» λιπαρά, όπως και ένα ποσοστό πρωτεϊνών, μαζί με αντιοξειδωτικά, βιταμίνες και φυτικές ίνες. Γίνεται λοιπόν αντιληπτό, πως είναι μία ευεργετική τροφή για το «χτίσιμο» των μυών. Παρ’όλα αυτά χρειάζεται προσοχή στην ποσότητα της κατανάλωσής τους, καθώς λόγω των λιπαρών τους περιέχουν πολλές θερμίδες.
Όσπρια και προϊόντα ολικής αλέσεως
Τα όσπρια περιέχουν συνδυασμό σημαντικής ποσότητας υδατανθράκων και φυτικής πρωτεΐνης, όπως και αντιοξειδωτικά, βιταμίνες, ιχνοστοιχεία και φυτικές ίνες. Με τον ίδιο τρόπο, τα προϊόντα ζύμης που έχουν αλεσθεί ολόκληρα, όπως το ψωμί ολικής αλέσεως, διαθέτει παρόμοια χαρακτηριστικά με αυτά των οσπρίων, καθιστώντας τα απαραίτητα σε ένα διαιτολόγιο ενδυνάμωσης μυών.
Σημασία φυσικής δραστηριότητας και ενυδάτωσης
Εκτός από τη διατροφή, για το «χτίσιμο» των μυών δεν θα πρέπει να παραλείπεται η φυσική δραστηριότητα, σε μορφή αερόβιας άσκησης, για τη διατήρηση ενός σωστού σωματικού βάρους, και αναερόβιας, για την ενδυνάμωση των επιμέρους μυών. Η ενυδάτωση δε θα πρέπει, επίσης, να παραλείπεται καθώς η σωστή πρόσληψη υγρών έχει άμεση επίδραση στην υγεία των μυών. Μην ξεχνάτε λοιπόν τον απαραίτητο συνδυασμό διατροφής-άσκησης-ενυδάτωσης για λυγερό κορμί και σμιλεμένους μυς!
Το άρθρο δημοσιευτηκε στο www.mednutrition.gr

Ακολουθήστε το Run 'n Fun στο Google News

x
Send this to a friend